مجسمه سازی و روش های ساخت آن

مجسمه‌سازی، تندیسگری یا پیکرتراشی (به انگلیسی Sculpture) شاخه ای از هنرهای تجسمی است که به شکل دادن اشیاء در هر اندازه ای با مصالح و تکنیک مختلف می پردازد. در واقع هنر مجسمه سازی فرایندی است که به خلق یک پیکر سه بعدی می انجامد؛ این حجم سه بعدی تندیس، پیکره و یا مجسمه نامیده می شود.

هر پیکر سه بعدی که به منظور دارا بودن یک بیان هنری آفریده شده را می‌توان تندیس نامید. هر شکل‌دادنی مجسمه‌سازی نیست بلکه باید در ورای آن، یک فکر، خلاقیت یا یک نوآوری وجود داشته باشد.

در گذشته مجسمه سازی، با تراشیدن و یا حجم دهی مصالحی مانند سنگ، فلز، چوب و گِل بود اما امروزه با فرایندهای گوناگون و مصالح مختلفی اجرا می گردد.

آثار هنری مختلفی که از دوران های قدیم بر جای مانده است نشانگر این است که پیکره های سنگی نسبت به سایر آثار هنری از دوام بهتری برخوردار بوده اند و آثار سنگی متفاوتی از دوران های مختلف و اقوام گوناگون به جا مانده است در حالی که بیشتر آثار چوبی در گذر زمان از بین رفته است.

یونانیان باستان، پیکرهایی به شکل خدایان خود می ساختند و در معابد قرار می دادند؛ مصریان نیز مجسمه هایی برای مردگان خود می ساختند و اقوام دیگر نیز هر یک مطابق با رسوم، سنن و آئین خود اقدام به ساخت مجسمه می کردند.

با کمی تحقیق در مورد مجسمه ها و نقش های برجسته دوران باستانی ایران، می توان قدمت هنر مجسمه سازی در ایران را به حدود 5 هزار سال قبل ربط داد. در دوران هخامنشی می توان به آثار و حکاکی های بسیار ارزشمندی اشاره کرد که بیشتر نقش آنها ثبت وقایع آن دوره بوده است. در دوران اشکانیان مجسمه سازی، بیشتر روی چهره پردازی تمرکز داشت.

بعد از آن می توان به آثار مجسمه سازی دوران ساسانیان اشاره کرد که در آثار این دوره، بیشتر جنبه هایی از طبیعت دیده می شد. هنر مجسمه سازی در ایران مسیر خود را ادامه داده و در عصر معاصر نیز هنرمندان بسیار برجسته ای را در این دوره دارد.

انواع مجسمه سازی ها

وجه تمایز اساسی بین مجسمه‌های موجود در مجسمه‌های گرد و ایستاده، مجسمه‌هایی است که به هیچ سطح دیگری وصل نشده است (احتمالاً به جز قسمت پایه) و انواع مختلف نقش برجسته که حداقل تا حدودی به یک سطح پس زمینه وصل می‌شوند. بنابراین پیکره را می توان سه بعدی و یا نقش برجسته ساخت. مجسمه سه بعدی مستقل است و فضا اشغال می کند، در حالی که نقش برجسته بر روی زمینه متصل شده و کمی از سطح بیرون آمده است. مجسمه سازی را بر اساس مصالح ساخت آن می توان دسته بندی نمود. رایج ترین انواع مجسمه سازی با مصالح مختلف در زیر آمده است.

مجسمه های سنگی

مجسمه‌های سنگی یک فعالیت باستانی است که در آن قطعاتی از سنگ طبیعی سخت با حذف کنترل شده تکه‌هایی از آن شکل می‌گیرد. با توجه به ماندگاری مواد، می‌تواند شواهدی یافت که نشان می‌دهد اگرچه همه مناطق جهان از این سنگ فراوان برخوردار نیستند، اما حتی ابتدایی‌ترین جوامع در ساخت برخی کارهای حک شده سنگی افراط کرده‌اند مانند مصر، یونان، هند و بیشتر اروپا.

مجسمه های فلزی

برنز و آلیاژهای مس مربوط به قدیمی‌ترین و هنوز هم محبوب‌ترین فلز برای مجسمه‌های فلزی هستند. یک مجسمه برنز ریخته‌گری شده اغلب به سادگی «برنز» خوانده می‌شود. آلیاژهای برنز معمولی خاصیت غیرمعمول اما مطلوبی دارند که اندکی قبل از ساخت کمی گسترش می‌یابند، بنابراین بهترین جزئیات یک قالب را پر می‌کنند. استحکام و عدم شکنندگی آنها (شکل‌پذیری) از مزیت‌هایی است که می‌توان حالات چهره را نیز ایجاد کرد، به ویژه هنگامی که با مواد مختلف سرامیکی یا سنگی مقایسه می‌شوند (برای نمونه مجسمه‌های مرمری). طلا نرم‌ترین و با ارزش‌ترین فلز است و در جواهرات بسیار مهم است. نقره نیز به اندازه کافی نرم است که با چکش و ابزارهای دیگر و همچنین ریخته‌گری قابل استفاده و کار کردن می‌باشد. هنر مسگری از جمله تکنیک‌های مورد استفاده در طلا و نقره کاری است.

مجسمه سازی با گِل

یکی از ابتدایی ترین، ساده ترین و در دسترس ترین تکنیک های مجسمه سازی، ساخت مجسمه با گِل است. شکل پذیری گِل نسبت به سایر مصالح ساخت، بیشتر است چرا که گِل انعطاف پذیری بالایی دارد و از آنجا که دیرتر خشک می شود و امکان اصلاح کار وجود دارد، برای شروع مجسمه سازی، ایده آل است. رایج ترین ماده برای مجسمه سازی با گِل، خاک رس است؛ معمولا از ابزار پلاستیکی و چوبی و کاردک های مختلف برای مجسمه سازی با گِل استفاده می شود.

ساخت مجسمه به روش منبت کاری چوب

منبت کاری چوب در همه جا به شکل گسترده به چشم می‌خورد، اما بسیار کمتر از سایر مواد اصلی با دوام بوده. چوب در برابر پوسیدگی، آسیب حشرات و آتش‌سوزی آسیب‌پذیر است؛ بنابراین یک عنصر مهم پنهان در تاریخ هنر بسیاری از فرهنگ‌ها را تشکیل می‌دهد.

مجسمه سازی با گچ

در روش مجسمه سازی با گچ که با مخلوطی از گچ، سیلیس و آب تهیه می شود؛ طرح اولیه مدلسازی شده و با گچ قالب گیری می شود. هنگامی که مجسمه از قالب خارج شد با ابزار مناسب قطعات اضافه را جدا می کنند و پس از سنباده کاری و پرداخت، مجسمه آماده می شود. مجسمه سازی با گچ برای ساخت پیکره، تندیس و احجام کاربرد زیادی دارد. شیوه مجسمه سازی با گچ مشابه شمع سازی و دیگر فرآیندهای قالب گیری است و به ابزار پیچیده ای نیاز ندارد.

مجسمه سازی با شیشه

شیشه ممکن است از طریق طیف گسترده‌ای از تکنیک‌های کاری در مجسمه‌سازی استفاده شود، گرچه استفاده از آن برای کارهای بزرگ پیشرفتی است که اخیراً به دست آمده است. شیشه با دشواری قابل توجهی، قابل حکاکی می‌باشد مانند جام‌های رومان لیکورگوس که منحصر به فرد هستند. ریخته‌گری داغ را می‌توان با جابجایی شیشه مذاب در قالب هایی با فشار دادن اشکال به ماسه، گرافیت حک شده یا قالبهای گچ کاری/ سیلیکا، به شیشه طرح و شکل داد.

انواع روش های ساخت در مجسمه سازی

افزایشی (شکل دهی): در این روش هنرمند با اضافه کردن تدریجی موادی چون گِل، گچ، موم و مواد مشابه و با شکل دادن به آن، به فرم و حجم مورد نظر دست می یابد.

روش کاهشی (کنده کاری و حجاری): در این روش مجسمه ساز ابتدا توده سنگ یا چوب یا ماده دیگر را آماده کرده و بعد از طراحی شکل مورد نظر روی توده خام، شروع به تراشیدن و کاستن زواید به طور همزمان از جهات مختلف می کند تا به شکل نهایی و مطلوب برسد.

جفت کاری (چسباندن): هنرمند با کنار هم قرار دادن اجزاء و قطعات مختلف و انتخابی خود، فرم و حجم مورد نظر را کامل می سازد. مانند کلاژ یا جفت و جورکاری فلزات و اشیای مختلف و ترکیب آنها با یکدیگر.